جایگاه پژوهشی دفتر فرهنگستان علوم اسلامی

تکامل جامعه بر تحول و سامان دهی سه بعد سیاسی،‌ فرهنگی و اقتصادی استوار است؛ گرچه بخش فرهنگی جامعه متأثر و تأثیرگذار بر دو بخش دیگر می‌باشد اما فعالیت فرهنگی، متفاوت با فعالیت سیاسی و اقتصادی می‌باشد. بخش پژوهش کشور نیز اصولاً به فعالیت فرهنگی اشتغال دارند نه سیاسی یا اقتصادی.

در بخش فرهنگ نیز تحکیم بنیان معقولیت فرهنگ کشور در دستور کار فعالیت دفتر فرهنگستان قرار دارد. «معقولیت فرهنگ» می‌بایست دستگاه سنجش و محاسبه جامعه را از نظر کمیت، کیفیت و جهت، ارتقاء بخشد و براساس تفسیر صحیحی از سازوکار تکامل جامعه، آن را در مواجهه با جزئیات انحرافی داخلی و خارجی مصونیت بخشد.

اگر قوه عاقله نظام ـ خصوصاً‌ در رده میانی ـ متأثر از دستگاه سنجش تجزیه نگر و انتزاع گرا قرار گیرد قدرت تحلیل مجموعه و تکامل را نخواهد داشت. به همین دلیل قدرت «هدایت، پیش بینی و کنترل» به نحو علمی از فرهنگ مذهب سلب می‌گردد و اگر متأثر از دستگاه سنجش مجموعه نگری که صرفاً‌ براساس متغیرهای حسی به تحلیل شرایط می‌پردازد قرار گیرد، جهت گیری صحیح خود را به تدریج از دست خواهد داد. یکی از آفت های مهم فقدان چنین معقولیتی بر زمین ماندن بسیاری از هدایت گری‌های اصولی امام خمینی(ره) و مقام معظم رهبری(مدظله) در جمهوری اسلامی است.

دفتر فرهنگستان علوم اسلامی مدعی است با دستیابی به «فلسفه عمل اسلامی»‌ بنیان معقولیت نظام را در عمیق ترین سطح ارتقاء بخشیده گرچه هنوز راه زیادی در پیش است.

برای نزدیک تر شدن به جایگاه دفتر فرهنگستان انجام تقسیم دیگری در درون فرهنگ لازم است. «فرهنگ جامعه» در یک نگاه از سه لایه فرهنگ بنیادی، فرهنگ تخصصی و فرهنگ عمومی تشکیل شده است.

«فرهنگ عمومی» بخشی از فرهنگ جامعه است که نیاز عمومی مردم را مرتفع نموده و مستقیماً مورد استفاده و ابتلای عامه مردم می‌باشد؛

«فرهنگ تخصصی» بخشی از فرهنگ جامعه را تشکیل می‌دهد که سؤالات اهل علم و فرهیختگان جامعه را پاسخ گفته و مورد استفاده و ابتلای عموم متخصصان جامعه است؛

«فرهنگ بنیادی» بخشی از فرهنگ جامعه می‌باشد که نقش زیربنایی در شکل گیری یا تغییر و تحول فرهنگ تخصصی جامعه دارد.

در عین متمایز بودن سه لایه فوق در فرهنگ، فرهنگ بنیادی بر فرهنگ تخصصی و فرهنگ تخصصی بر فرهنگ عمومی تأثیرگذاری اصلی دارد.

هر یک از سه سطح یاد شده برای فرهنگ بر سه متغیر یا عامل درونی استوارند که عبارت است از:

1 ـ‌ مفاهیم (یا علوم و دانشها)؛

2 ـ ساختارها (یا قالب روابط اجتماعی)؛

3 ـ محصولات (یا دستاوردها و نتایج قابل استفاده).

دفتر فرهنگستان علوم اسلامی رسالت و جایگاه خود را در حوزه دانش ها در بخش فرهنگ بنیادی جامعه تعریف می‌کند. در صورتی که تعامل مثبت و سازنده‌ای بین این بخش با فرهنگ تخصصی و عمومی جامعه و سپس با بخش سیاسی و اقتصادی برقرار گردد، می‌توان به وصول نتیجه ـ که همانا ارایه الگویی کارآمد از اسلام در عمل فردی و اجتماعی است ـ امیدوار بود.

لذا از هسته پژوهشی دفتر فرهنگستان باید به اندازه خود انتظار داشت و متناسب با نقش و جایگاه موضوع به تقویت آن اهتمام ورزید.

بخش «مفاهیم» در پژوهشهای بنیادی نظام نیز حول سه محور دور می‌زند:

1 ـ ‌مبنای تولید مفاهیم؛

2 ـ روش تولید مفاهیم؛

3 ـ نرم افزار شبکه تولید اجتماعی مفاهیم