حجت الاسلام و المسلمین سید محمد مهدی میرباقری

حجت‌الاسلام و المسلمين سيدمحمدمهدي ميرباقري در سال 1340 در شهر قم متولد شد. از مهم‌ترين استادان او در فقه و اصول، حضرات آيات جواد تبريزي، وحيد خراساني، زنجاني و بهجت و در منطق و فلسفه حضرات آيات مطهری(ره)، حسن‌زاده آملي، جوادي آملي و مصباح يزدي را مي‌توان نام برد. او در حال حاضر، علاوه بر مسئوليت دفتر فرهنگستان علوم اسلامي، به تدريس درس خارج اصول در حوزه و انجام پژوهش در منطق، فلسفه، روش علوم و معارف اسلامي اشتغال دارد. همچنين نشست‌ها و سخنراني‌هاي علمي متعددي در زمينه‌هاي روش‌شناسي، فلسفه، فلسفه علوم، غرب‌شناسي، معارف اسلامي، سيره ائمه و تحليل مسائل فرهنگي – اجتماعي در مجامع حوزوي و دانشگاهي داشته اند.

تحول در علوم انسانی از نگاه استاد سيد منيرالدين حسينی شيرازی (ره(

حسن نوروزی

اشاره:

مطلب حاضر، گزیده‌ای از سخنان استاد سید منیرالدین حسینی(ره) درباره علوم انسانی است که در گوشه و کنار مباحث پژوهشی ایشان مطرح شده است. البته با توجه به این که ایشان بیشتر به مباحث فلسفه شدن اسلامی و روش علوم پرداخته اند نگاه جامع ایشان به علوم انسانی اسلامی را باید در آن مباحث جستجو کرد. لذا گزیده‌های ذیل، نگاهی جامع به بحث علوم انسانی تلقی نمی‌شود.

1ـ ضرورت تحول در علوم انسانی رايج

1/1ـ  جهت داری علوم انسانی

«گاهي مي‌گوييد، اراده انسان و آگاهي انسان تابع تاثيرات ماديست و گاهي  مي‌گوييد نه اين كه شرايط اثر نداشته باشد، ولي اثر اصلي مربوط به ايمان است؛ يعني جاي نسبت تاثيرها را عوض مي‌کنيد، اينكه نسبت اصلي تاثير را ببريم روي ايمان يا نسبت تاثير را بياوريم روي خاصيت ماده، اين دو نوع پزشکي و فيزيولوژي را تحويل مي‌دهد؛ اين فقط [مربوط به] پزشکي تنها نيست، حداقل در برنامه ريزي علوم انساني [تأثير مي گذارد] البته من بيشتر از آن را نمي‌گويم، يعني در علوم کاربردي و حتي علوم پايه، من وارد آن بخش نمي‌شوم و الا معتقد هستم که علوم ديگر هم اثر مي‌پذيرند، يعني علوم ديگر هم جزء همين تمدن هستند خاستگاه آن همين تمدن است، در پاسخ به سؤالات حلّ همين تمدن را بخواهد، يعني آنجايي که سئوال طرح مي‌شود اگر آن جا را شما عوض بکنيد، چيز ديگري در بيايد، آن بر حسب مقصد علوم است، مقاصد علوم را علوم انساني درست مي‌کند. انگيزه هاي آن را هم علوم انساني درست مي‌کند. اين يک سطح از مطلب است».[1]

«جريان مدرنيته، يك دستگاه توليد، يك دستگاه توزيع و يك دستگاه مصرف دارد. دستگاه توليد در مدرنيته، نظام مفاهيم آن است و اين نظام عمدتاً بر پاية روش علوم استوار است. روش علوم، پيش فرضها و راندمان آن، حسي فرض مي شود. پس مدرنيته با قوانين عالم محسوس سر و كار دارد و مفاهيم آن هم كاربردي است. كارآمدي هاي اين مفاهيم هر چند در يك نظامِ منطقيِ منسجمِ قابلِ تعريف، عرضه نمي‌شوند، ولي طبقه بندي منطقي نسبي دارند و بر يكديگر تأثير مي‌گذارند؛ به گونه اي كه «علوم پايه»، نقش اصول اعتقادات و «علوم تجربي»، نقش فروع اعتقادات و «علوم انساني» نقش مسائل و حل مسائل را بر عهده دارد. نظام مدرنيته، مفاهيم كار آمد را منحصر در همين مفاهيم مي‌بيند.

اگر «علوم پايه» را متناظر و نه مطابق با «اصول» بگيريم، آن گاه «علوم تجربي»، متناظر با «فروع» است و «علوم انساني» نيز متناظر با «كاربرد فروع در مسائل و جزئيات» است. به عنوان مثال مدرنيته بنابر علوم تجربي، انسان را دقيقاً از منظر مادي تعريف مي‌كند. انسان عبارت است از موجودي است كه مقدار خاصي كالري لازم دارد و در مولكولها، محيط جذب و دفع و رُشد سلولي به گونه اي است كه اگر تعادلي نباشد و ناهنجاري باشد، كالري لازم جذب نمي‌شود؛ مثلاً كليه، كبد و يا معده انسان آسيب مي‌بيند. در علم شيمي حياتي، دقيقاً حيات را حيات قابل كنترل مادي معرفي مي كنند. بنابر منطق انتزاع، اين تعاريف قابل پذيرش است؛ چرا كه انسان حيث مادي دارد و حيث مادي اش اين گونه بايد شناخته شود! حال آن كه در علوم تجربي حتي پيدايش معنويت، هوش، حافظه، تعصبات و تقويت و تضعيف اينها را صرفاً تعريف مادي مي‌كنند و در نهايت نظام قاعده مندي را در بخش علوم انساني براي اين امور مطرح مي‌كنند؛ هر چند اين تعاريف در قدم اوّل اين گونه نبوده، بلكه در يك فرايند و با رشد نرم افزاري به اين سطح رسيده است».[2]

«علوم موجود. با مدل كاربرد و مدل عمل، دين را رد مي‌كند؛ نه اينكه كالاي جانشين مي‌دهد! دين را رد نظري نمي‌كند بلكه رد عملي مي‌كند؛ يعني علوم پايه را درست مي‌كند و بر اساس آن، علوم تجربي را پي ريزي مي‌كند و پس از اينكه علوم تجربي را پي ريزي كرد, علوم تجربي قدرت كارآمدي را در جهت علوم انساني متناسب با خود تعريف مطلوب و ايجاد شرايط مي‌كند. در شرايط ايجاد شده بر پايگاه علوم پايه ، اعتقادات ملتها قابل تعريف مي‌شود و براي تغيير آن برنامه ريزي عيني انجام مي‌گيرد. در هيچ جا براي ابطال بحث نمي شود. بحث نظري نمي‌كنند كه اين اعتقادات شما درست نيست! بلكه مي‌گويند اعتقاد آزاد باشد و شما براي ما محترم هستيد. مي‌گوييم اگر محترم است, پس نظام پولي بر اساس اين احترام بچرخد. مي‌گويند: خير. علم مي‌گويد كه چگونه بچرخد. علم بر اساس ربا اداره مي‌كند. اگر از پايگاه علوم پايه نگاه كنيم, احترامي را به شما مي‌گذارد كه مرتباً شما را در خودش منحل كند اصلاً براي حالتي كه شما به آن تعلق، وابستگي و احترام مي‌گوييد، تعريف دارد و قدر و منزلت خاصي براي آن قائل است. در اين صورت ديگر جايي براي اصول اعتقادات شما نمي گذارد. اگر كسي مي‌خواست يك دين را رد نظري كند و با تطابق صد در صد نيز شبهه را وارد مي‌كرد؛ محال بود بتواند همه را كافر كند».[3]

2/1ـ نياز به علوم انسانی اسلامی

«براي مثل بنده مسلم است كه اينطور نيست كه اسلام قدرت رويارويي با آكادميهاي جهان را نداشته باشد. اگر براساس اسلام علوم انساني تدريش نشود جامعه در آينده به راحتي ارزشهاي غير اسلامي را در قالب نظرات كارشناسي مي‏پذيرد. بنابراين بايد فرهنگستان تشكيل شود و از آكادميهاي جهاني دعوت به عمل بيايد و با آنها احتجاح كنيم قرآن خودش فرياد ميزند و مي‏گويد: «هاتوا برهانكم» لذا به نظر ما اسلام قدرت برخورد در سطح جهاني را دارد. بهرحال شتر سواري دولا دولا نمي‏شود و استخوان در زخم گذاشتن و با ليت و لعل و باري و بهر جهت، گذراندن هم تا حد خاصي مي‏شود. تغيير ظاهري اين بند را به اين شكل و آن بند ديگر را به آن شكل، انسجام نمي‏آورد و منشأ اثبات يك امر حق و دفاع از حق هم نمي‏شود. البته در بخش سياستهاي كلان اينگونه نمي‏باشد. سياستهائي كه بدست امام بزرگوار خصوصا در سطح جهاني انجام مي‏گيرد جهان را به انفعال كشانده است. اما از اين سطح كه بگذريم ما نيازمند به تدوين و انسجام در كليه ساختارهاي جامعه مي‏باشيم».[4]

«ما اگر بخواهيم برنامه را اسلامي كنيم بايد در قدم قبلش، علوم را اسلامي كرده باشيم، به تعبير ديگر دانشگاه را اسلامي كرده باشيم، تا بتوانيم از ثمرات اين علوم اسلامي خصوصاً در علوم انساني در برنامه ريزی  هاي اجتماعي استفاده كنيم. پس محور دوم پژوهش ما مشخص شد، اگر بگوييم كه كار دانشگاه ارائه معادلات كاربردي است، معادلات كاربردي چرا تعبير مي‌كنيم؟ چون دانشگاه مي‌خواهد معادلاتِ هدايت يك سيستم در حال تغيير را ارائه كند. در كليه ي موضوعات دانشگاه كه بچرخيم، آن چيزي كه بعنوان وظيفه دانشگاه صحيح است، كه بگوييم، همين است،  كه دارد برنامه ريزي مي‌كند، معادله تغيير سيستم مي‌دهد، معادله تغيير يك كل را مي‌دهد. لذا مي‌گوييم دانشگاه معادله كاربردي دارد ارائه مي‌كند، در موضوعات مختلف، چه علوم انساني، چه علوم تجربي».[5]

3/1ـ کافی نبودن توجه حوزه به علوم انسانی

«شما اين سؤال را براي خودتان تكرار كنيد كه چرا دانشمندان بزرگ ما (از نظر تحصيلات علوم حوزه اي) برابر دسته اي از معضلات اجتماعي گرفتار مي شوند؟ (با كلمه گرفتار) چرا حوزه نسبت به تنظيم علوم انساني دچار گرفتاري مي شود؟!! آيا اين را راحت بگوييم دو نظريه است يك نظريه كه مي‌گويد علوم جهت ندارد و يك نظريه كه مي‌گويند علوم جهت دارد!! تمام شد!!! يا يك نظريه به بن بست رسيدنش در حل معضلات مشخص و واضح است، چرا تقصير را سر افراد مي اندازند؟ آقاي عادلي بد است شما طرح بنويس غير عادلي پياده اش مي‌كند!! شما به استثناء البانك الربوي آقاي صدر (كه زيربناي مجموعه نوشته هاي فعلي در بانك است و زيربناي اين نظر كه در بخش كارشناسيش منطقه الفراق وجود دارد و بايد دست كارشناسها سپرد) كسي را سراغ داريد كه چيزي را در اين باره نوشته باشد؟ چرا حوزه در استصحاب خوب مي‌تواند بنويسد و در اينجا نمي تواند؟ چرا در مباحث اصولي خوب مي‌تواند بنويسد و در اينجا نمي تواند؟! چرا اين را هم كه نوشته نتوانسته حل بكند؟ تولي پيدا مي‌كند به ولايت اين كارشناس يا آن ولي فرهنگي و ولي سياسي كه مبدأ اين كارشناسي و پيدايشش بوده و هم نمي داند كه دارد تولي به آنها پيدا مي‌كند و هم مي‌گويد كه ربا نباشد. گفتن اينكه ربا نباشد، صحيح، و لكن اين ربا نباشد را مي‌خواهد به وسيله يك كارشناس مهذبي درست كند تهذيب علم را كه تهذيب تولي هست توجه ندارد تهذيب تولي فرهنگي را توجه ندارد! با تهذيب عالم كارشناس، با متدين درست كردن مي‌خواهد تصرفات صحيح بكند».[6]

«امام خميني(رضوان الله تعالي عليه) (در ولايت الهيه اش) به قول خود كفار توانست دوبار دو رئيس جمهور آمريكا را متأثر كند و لكن «حوزه» كه «ولايت فرهنگي» را داشت نتوانست علوم انساني متناسب با اين ولايت را تحويل دهد».[7]

«بيان اين مطلب براي من تلخ است  اما از جمله مسائل ناپسند از سوي پژوهشگران حوزه و دانشگاه و كساني كه لباس تعبّد و تعهّد را براي زدودن مشكلات از چهره جامعه پوشيده‏اند اين است كه بخواهند مديران و عناصر سازمان را در شكل‌گيري معضلات بزرگ جامعه مقصّر اصلي بدانند و خود را در نقص ساختارها، منطقها و دستگاههاي موجود به تجاهل و تغافل بزنند و سهم تأثير خود را در بازكردن گره‏هاي كور مفهومي و يافتن راهكارهاي بنيادين به فراموشي بسپارند. آيا ما طلاب علوم ديني در نزد خداوند متعال مؤاخذه نخواهيم شد كه علوم انساني و تجربي را غير مرتبط با دين بدانيم و خود را از ارائة پيش‌فرضهاي اسلامي به دانشگاه فارغ‏البال احساس كنيم؟! البته عده‏اي از ما به تحصيل همان علوم دانشگاهي روي آورده‏ايم غافل از اينكه صرفاً تبديل به مترجمان همان مفاهيم غربي اما به زبان مذهب شده‌ايم».[8]

2ـ اصول کلی علوم انسانی اسلامی

1/2ـ نقش علوم انسانی در تحولات علوم کاربردی

«كارآمدي الهي دين در جامعه بدون در دست داشتن روش تحقيقي كه بتواند مشروط شدن حركت و تغيير را در ماده به اعتقادات الهي و تبديل شدن و چگونگي را در تكامل بر اين بنيان بيان نمايد، آن دستگاه ضروري می‌باشد. براي كارآمدي دين در عينيت، روش علوم اين شرط را بايستي در بطن خود بپذيرد و نه در بهره وري از علوم. زيرا شاخصه هاي توسعه، شاخصه هاي ارزشهاي مادي است و اگر از علوم پايه، تجربي و انساني يك نظام را ملاحظه نماييم هر چند نه با ارتباط ترسيم شدة بر مبناي منطق تعيّن و تطابق بلكه يك هماهنگي گرايشي در مبناي منطقِ اصل عدم تعين، هماهنگي تابع و متغيري را ملاحظه می‌كنيم كه علوم پايه، نقش متغير اصلي و علوم تجربي متغير فرعي و علوم انساني متغير تبعي را در تحولات علوم كاربردي نشان مي-دهد. اين وابستگي غير تطابقي كه هماهنگي كارآمدي را در عينيت تضمين می‌كند يعني فرايندهاي فيزيك عليه پزشكي نيست و فرآيندهاي پزشكي عليه بهداشت اجتماعي و درمان جامعه نيست. اين نظام فكري برخاسته از زادگاه منطق حسي كه مطلق گرايي حسي بر آن حكمفرماست نمی‌تواند ابزاري براي گرايش مذهبي قرار گيرد مگر در ميداني بسيار كوتاه. در جريان تكامل اجتماعي و توسعة اجتماعي تدريجاً اخلاق، تابع فرهنگ كارآمدي يعني تابعي از نظام پرورشي آن كه نظام اطلاعات و نظام ارتباطات و نظام محصولات می‌باشد قرار دارد. بدين گونه است كه ضرورت تغيير اساسي در متدلوژي علوم واضح می‌گردد كه اين بخش نيز مانند بخشِ حجيت يعني متدولوژي حجيت در ارتباط با دين، متد علوم در ارتباط با كارآمدي عيني است و بايستي ديني گردد».[9]

2/2ـ جايگاه علوم انسانی در طبقه بندی علوم

«علوم پزشکي خاصيتش اين است که حلقه واسطه اي بين علوم تجربي و علوم انساني است و آن در جاي خودش محترم است. ولي الان به عنوان يک نياز اجتماعي، جامعه شناسي اسلامي و علوم سياسي اسلامي و مديريت اسلامي [مطرح است[».[10]

3/2ـ علوم انساني دارای توصيف، ارزش و دستور

«بخشي از علوم انساني، توصيفي مي‏باشد، توصيف از انسان جامعه و مباني مديريت؛ اينها جزو كلام مي‏باشد؛ البته نه اين كلام موجود؛ يعني اصول آن را حتما بايد علم كلام به نحو توصيفي تحويل بدهد. ارزشي را اخلاق و عرفان تحويل بدهد، باز نه اخلاق و عرفان موجود، اخلاق و عرفان موجود، اصلا كاري ندارد كه اشياء چگونه باشند! مثلا اين نحوه فرم درست كردن اين تلفن چگونه باشد مثلا چهار گوشي باشد بهتر است يا مدور يا گوشي تك؟! بگويند از چه جهت بهتر است؟ اصلا موضوع بحث اخلاق نيست. آيا فقط ساختمان شكل اين تلفن، موضوع اخلاق نمي‏باشد؟ يا اينكه ساختمان اتاقي هم كه در آن نشسته‏ايد، موضوع بحث آنها نمي‏باشد؟ و هكذا ساختمان قهري هم كه شما در آن مي‏باشيد و اينكه ساختار شهر و تقسيمات كشوري چگونه باشد هيچكدام از اينها موضوع بحث آنها نمي‏باشد! مي‏گويند اينها چه ربطي به اخلاق دارد؟! ولي اگر سؤال شود كه از نظر هنري تأثير تصويرها در پرورش چگونه مي‏باشد؟ محال است كه تأثير نداشته باشد! رنگها، ترسيم‏ها گرفته تا لباس و اتاق و كلا تحريكهايي كه براي تمتعات حواس انسان مي‏شود، اينكه اگر ما تركيبهاي مختلف را بوجود آوريم چه اثري براي پرورش دارد، اخلاق نسبت به آن ساكت مي‏باشد. ملاحظه كردن زهد، به صورت فردي و جزئي تا اينكه زهد را در الگوي شهرسازي و ساختمان‏سازي بياوريم. با آمدن زهد، آيا كارآمدي حذف مي‏شود يا اضافه مي‏گردد؟ تحريك به اينكه آدم كار زياد انجام بدهد چگونه انجام مي‏شود؟ چگونه انگيزش الهي و آخرتي را در جامعه فعال مي‏كنيد؟ اخلاق كه متكفل اين امر نمي‏باشد! يعني كلا «حوزه» عهده‏دار نيازمنديهاي دوراني كه كليه ابزارها، وسيله تكامل شناخته شده و تعريف شوند، نيست.

بلكه مربوط به دوراني است كه نقاش جداگانه و مستقل به صورت فردي براي خودش كار مي‏كرد، فوقش استادي نقاشي را به شاگرداني كه به نزد او مي‏رفتند و كار مي‏كردند، آموزش مي‏داده است، ولي اينكه كنار دست نقاش، جامعه‏شناس و روانشناس باشد و سفارشات طرح نقاشي‏اش را هم مثلا يك شركت بدهد كه مي‏خواهد درعد از آن جامعه‏شناس آن، مسئول باشد كه تغيير اخلاق و عادات آنها را بخواهد، وضع موجود آنها را مطالعه و جمع‏بندي بكند و بنا داشته باشد كه آنها را تغيير داده و بگويد كه حالا چگونه حساسيتها را تغيير بدهيد.‏ (س): پس مي‏فرمائيد يك بخش علوم انساني توصيفي، يك بخش ارزشي و يك بخش هم دستوري است. كه در فقه مي‏آيد و يك بخش آن نيز كمي است كه بايد دانشگاه تنظيم نمايد. (ج): يعني اصول آن اينجا مي‏آيد. اصول آن يعني اصلي‏ترين قسمتش كه قسمت ارزشي و اخلاقي آن است در «عرفان» مي‏رود. بعد از آن در نسبتهاي عقلاني يعني در «كلام» مي‏آيد كه توصيف مي‏شود، بعد از آن در احكام و بايدها مي‏آيد كه «فقه» مي‏شود. (س): كه مجموعه آن اصولي مي‏شود كه بعد از آن، علوم انساني را هدايت كند.. (ج): نظامي از اصول، كه براساس آن نظام، يعني «پيش‏فرضهاي ارزشي، توصيفي و تكليفي»، قسمت بعدي آن كه تهيه و تنظيم كميات و معادلات است، را تهيه مي‏نمايند. در زماني كه معادله شد، بعد از آن بايد بيايند و آنها را اجرا نمايند؛ يعني «تخصيص كمي نيرو» نسبت به آن واقع بشود و اجراء گردد».[11]

4/2ـ اهميت متدلوژی علوم انسانی

«علوم انساني که البته پيوندش با ارزشها وسيع است و قطعاً بسياري از علوم انساني که از غرب آمده، آميخته با ارزش هاي غربي است ، حتي شما در علوم انساني برخي از متد هاي تحقيقي را داريد که هيچ بار ارزشي ندارد، شما هم اگر خواسته باشيد با مباني ديني هم تحقيق کنيد، از همان متد استفاده مي‌کنيد». [12]

«وقتي که متدلوژي تغيير پيدا کند معنايش اين نيست که ما فقط در علوم انساني، متدلوژي را تغيير داده ايم. در همان فيزيک اتمي که مي‌گوييد: بايد ما در آنجا قدرت دادن پيش فرض و قدرت معرفي عوامل و تعريف کردنِ طرح ميداني و الي آخر را داشته باشيم».[13]

«در علوم انساني در آنجائي که ملاحظه ميکنيد شواهد را دانه دانه که کنار هم مي گذاريد متدي خاصي براي استنتاجش داريد ,متد شما رابطه دارد با مبناي شناخت شما ازانسان مبناي شناخت شما از انسان که ميخواهيد بگوئيد براي انسان خوب است. براي رشد جامعه خوب است يا بد است با جهان بيني شما رابطه دارد. آنجا مي بينيد يک شرقي در روسيه نسخه اي که ميدهد د رالهاد تبرن غير از نسخه اي است که در امريکا ميدهند. اينجا عرض ميکنيم موضوع مثل موضوع تجربي نيست. حق وعدل را مي خواهد معين کند در مبناي برنامه ريزي در تعيين حق وعدل ما قبول کرديم که اصيل وحي است».[14]

«براي تأسيس علوم انساني مبتني بر .... دو بخش مهم دارد يک بحث درباره روش، که بحث که در روش را من در مسئله صحت انطباق کم نمي دانم... مسئله روش نصف کار هست. نصف کار هم بکار گرفتن آن روش است».[15]

5/2ـ «منطق استنباط» ارائه دهنده پيش‌فرض هاي علوم انساني

«منطق استنباط» است پيش‌فرضهاي بخش دوم را ارائه مي‏دهد كه همان «منطق معادلات يا متدولوژي علوم» است و شامل تمامي علوم انساني و تجربي مي‌شود كه پردازش در اين بخش با استفاده از مقررات دانشگاه صورت مي گيرد و بخش سوم كه همان «مدل اداره» است محصول دو بخش ديگر مي‏باشد كه در قالب يك مدل اجرايي به دستگاه اجرايي ارائه مي شود».[16]

«هرگاه اصول استنباط احکام حکومتي، بتواند نسبت بين احکام را ببيند؛ يعني نظام احکام را ببيند، ولي نظام مستند به وحي، نه نظام بر خاسته از قياس و استحسان ، نظامي که استنادش را قاعده مند کند ، نظامي که بتواند تعبد قاعده مند را به تفاهم اجتماعي بکشاند . اگر چنين چيزي را داشتيم، طبيعي است كه مي‌توانيم پيش فرضهاي علومِ انسانيِ متناسب با اداره ي نظام را به دانشگاه بدهيم ».[17]

«پيش‏فرضهاي علوم انساني (معادلات انساني) حتما مي‏بايست از وحي اخذ شود و از احكام توصيفي و ارزشي و تكليفي گرفته شود، بنابراين علوم انساني ما علومي است كه در آن تعبد به ما «انزل الله» تمام بوده و اصلا روش حسي در آن حضور ندارد. به عبارت ديگر نه تنها براي بيان حكم از اقيسه حسي استفاده نكرده، بلكه از اقيسه عقليه هم استفاده نمي‏كنيم، در آنجا تعبد اصل است».[18]

6/2ـ علوم انسانی اسلامی و فلسفه تاريخ اسلامی

«اگر فلسفه  تاريخ اسلامي داشتيم، بايد بتوانيم توسعه و تكامل را اسلامي تعريف كنيم. بنابراين مي‌توانيم درباره ي جامعه اي كه بايد انقلاب به آن برسد، بحث آن را آغاز بكنيم. تئوري مديريتش، اقتصادش، كليّه علوم انساني اش را بر اين اساس پي ريزي مي كنيم.اگر نظام، فلسفه  تاريخ را بر اساس دين نتواند تعريف كند، توسعه را هم نمي‌تواند، تكامل تاريخ را كه نتوانست، توسعه را هم نمي‌تواند، توسعه را كه نتوانست، حقّ سرپرستي را براي خودش نمي‌تواند اثبات بكند، حق سرپرستي را كه نتواست اثبات بكند، واضح است وقتي كه سرپرستي را به ديگران داد، دانشجو چشمش به دست و دهان آن ها باشد».[19]

3ـ افق آينده توليد علوم انسانی اسلامی

1/3ـ امکان استفاده از تحقيقات غيرقاعده مند در دوره غيرآرمانی

«حال که [علوم انسانی اسلامی] نداريم، نمي‌گوييم کار تعطيل است. مي‌گوييم هر گاه روش متد علوم حسي را پيدا کرده باشيد (که مدعي هستيم اينجا بدست مي‌آوريم ) ولي هنوز مشغول کارِ اصولِ استنباط احکامِ حکومتي باشيم .

پس در اينجا بگوييم عيبي ندارد، بياييد همان کلياتي را که آقايان درباره ي اسلام مي‌گويند هرچند قاعده مند نشده ، به تفاهم [؟] نرسيده ، منتجّه ها مشخص نشده ، آنها را به صورت تخميني دخالت مي‌دهيم. اين در تحقيق ميداني موضع را تضعيف مي‌کند  ولکن بهتر از اينست که فقه فردي را زير بنا بگذاريم ، يا اينکه توجه ما به اين باشد که حوزه ي علوم تجربي و علوم دانشگاهي را جدا کنيم و بگوييم پيش فرض حسي  باشد، مقصد حسي باشد، نسبتهاي بين آنها يا ضريب فني ها حسي  باشد، مبنا حسي ، اينکه نمي‌تواند ابزار واقع شود. با يک درجه تقريبي تضعيف مي‌شود ولي بايد باز بدانيم کاري را که حوزه به در وضعيت آرماني عهده دارد اين است که بتواند بازوي ولي فقيه در توسعه ي روحي مردم وتو سعه ي ذهني مردم و توسعه ي رفتار عيني آنها در عالي ترين مرتبه واقع شود . مراتب ديگر وجود دارند؛ يعني روزنامه ها توسعه ي رواني را هم به عهده دارند ولي نه اينکه به عنوان يک دستگاه پژوهشي که در عميق ترين سطح مشغول کار است ، نه به عنوان افرادي که تبلور تقيد به مذهب و نظام را در شخص آنها و موضعگيري آنها، شما بخواهيد مطالعه کنيد ، آنها در سطح دوم است». [20]

2/3ـ استفاده از علوم انسانی موجود به عنوان اضطرار عينی

«بايد توجه داشته باشيم كه نه تنها در علوم انساني بلكه درعلوم تجربي نيز به مفاهيم كارآمدي احتياج داريم. و براي اينكه نسبت بين موضوعات را بسنجيم بايد مفاهيم شاملي داشته باشيم كه قدرت تحليل داشته باشد. و اگر نتواند در يك جا مرز بين الهي بودن و غير الهي بودن را مشخص نمايد، همانجا محل آسيب پذيري و نقطه اي است كه نبايد نسبت بدان مطمئن بود.

همانطور كه در فلسفه قدم گفته مي‌شد، هر چه كه وجود دارد، خداوند آن را آفريده است. بايد مفاهيم بگونه اي باشد كه در فلسفه الهي جديد، كه براي اداره امور مسلمين پي ريزي مي‌شود، هيچ موضعي نباشد كه در آنجا گفته شود ولايت را بدست كفار سپرده اند، و يا در اين نقطه بايد به آنها اطمينان كنيم، بايد به نحوي عمل كرد كه با شناسايي و معرفت آنها را تحت كنترل داشته باشيم. و در قدم اول هرگز نمي‌گوييم، بايد داشته هاي موجود را از ميان برد، بلكه استفاده آگاهانه با استفاده ناآگاهانه بسيار تفاوت دارد. و نيز بصيرت را هم، بدست دانش آنها سپرده و گفتن اينكه، شما هرگونه تشخيص بدهيد، ما عمل مي‌كنيم، با اينكه به تشخيص و فهم خودمان چگونه از يك شيء بهره برداري كنيم كه بهتر باشد ونفع بيشتري را به ما برساند، با هم، بسيار تفاوت دارند».[21]

«اگر روش علوم (علوم انساني) را بخواهيم تغيير دهم در سطح اول، بايد بگوييم روش علوم انساني در بخش تجربي اش چگونه باشد که هماهنگ باشد با اينکه معادلاتي داراي کارآمدي اسلامي باشد و بتواند معضلات را حل کند ؟ البته الان که نداريم به عنوان " اکل ميته" يعني اضطرار عيني [؟] است، همين قوانين فعلي و معادلات فعلي را به کار مي‌گيريم ولي اينکه گفتيم [در] آينده چه کنم ؟ انتظار از حوزه ي آرماني چيست؟ حا در اين قسمتي که روشها را توضيح دادم پس حوزه بايد به روش دانشگاه صحبت داشته باشد . نسبت به نيازمند هاي دانشگاه بگويد خوب الحمد ا... روش درست شده است . مي‌خواهد برود دنبال اينکه احکام حکومتي اسلام را با تحقيقات ميداني تجربي تحويل بگيرد ، حال کدام حکم را زير بنا قرار دهد ؟ احکام فردي را زير بنا بگذارد؟ البته. احکام فردي محترم هستند ولي براي موضوعات خودشان ، آنها را در موضوع ديگر که نمي‌شود برد، در موضوعات توزيع «قدرت، ثروت و اطلاع» و اداره ي سازماني جامعه که نمي‌شود، چون موضوع اينها چيز ديگري است . اصلاً بکار گرفتن احکام فردي به جاي احکام اجتماعي و احکام تنظيم نظام، اين عدم التفات به موضوع تنظيم نظام است». [22]

3/3ـ «علم» و «انگيزة به کارگيری علم»، دو رکن اصلی در طراحی علوم انسانی

«يك چيز ديگري را مي‏دانم كه وجود ندارد و آن جامعه‏شناسي خاصي است كه بتوان برنامه سياسي مسلمين را مبتني بر اسلام در كلاس جامعه‏شناسي تعليم داد كه كساني كه آنجا مي‏روند غير از اينكه افراد خوبي مي‏شوند روش هم فرا بگيرند. آدم خوب شدن يك چيز است و راه بلد بودن چيز ديگري مي‏باشد. يك وقت شما مي‏گوئيد اگر جامعه‏شناسي اسلامي هم تدوين شود، مرد مي‏خواهد كه اين را پياده كند و روح متقي لازم دارد كه بتواند اين را پياده كند، يعني يك روحي مي‏خواهد كه از فولادها سخت‏تر و از كوهها پابرجاتر كه در برابر امواج جهاني (فرضا مرزهاي ژئپلتيك) و قدرتها تكان نخورد. اين حرف درست است يعني ايمان حتما لازم است و علم به تنهايي نمي‏تواند كاري را پيش ببرد ولي يك وقت مي‏گوئيم: نه، اگر ايمان تنها، بدون علم باشد كار را تمام مي‏كند!! كه باور اين مطلب حداقل براي من مشكل است.

آيا متخصصيني براي وزارت امور خارجه حكومت اسلامي از روابط اسلامي در دانشگاه ساخته شود يا نه؟ آيا اقتصادداني اسلامي لازم داريم يا خير؟ دانشگاه را براي چه باز مي‏كنيد؟ براي اينكه دانشگاه داشته باشيم، كشورها دارند ما هم داشته باشيم!! البته اين هم يك حرف است ولي براي همين حرف دانشگاه را مي‏سازند ولو بعدا هم بگوئيم متخصصانشان آن كارائي را ندارند و علم و آگاهي كه دارند بدرد اين كار نمي‏خورد؟ آيا اگر اين متخصصين آدمهاي متقي و عادل و خوبي بشوند آيا با همان عدالت كار تمام مي‏شود؟!! بهرحال مطلب اين است كه چگونه مي‏توانيم علم اقتصاد، علم جامعه‏شناسي و علمهائي كه شاخه جامعه‏شناسي هستند مانند علم روانشناسي و مديريت و كجا مي‏توانيم بخشهاي ديگر و علوم انساني را بدست بياوريم؟ اصلا آيا لازم است كه بدست آوريم يا خير؟ آيا در ابتدا مجمع صاحبنظراني لازم است كه اينها بنشينند پيرامون اين مهم بحث كنند كه نتيجه آن علومي بر اين مبنا شود و بعد آن علوم را تدريس كنند يا لازم نداريم؟! بله اگر بگوئيم فرهنگستاني نتيجه خود دانشگاه است، و يك آكادمي مي‏باشد كه خودش مولود آكادمي شرق و غرب است ديگر شكل دادن چنين مجمعي لازم نيست چون خود آنها درست مي‏كنند و مطالبش را تحويل ما مي‏دهند و يا جوانهاي خودمان مي‏توانند به آنجا بروند و مطالب را بخوانند و براي اجرا كردن بيايند. اما سؤال اين است كه آيا آنچه كه از آكادمي روسيه براي برنامه‏ريزي جامعه بيرون مي‏آيد دقيقا عين آن چيزي است كه از آمريكا بيرون مي‏آيد؟ به نظر ما چنين چيزي نيست، اگر براي برنامه‏ريزي يك نفر كه معتقد به اين مكتب باشد را بياوريد با يك نفر كه معتقد به مكتب ديگري باشد هر كدام نسخه‏اي خاص مي‏دهد. خلاصه اينكه سؤال ما اين است كه آيا مكتب و جهانبيني شما موضع خاصي را تعيين مي‏كند؟ آيا انسجام فكري لازم است يا خير؟ اميدواريم كه برادران با توجه به حساسيت مطلب طرحي را كه بتوان به جاهاي مختلف ارائه كرد به صورت نوشته و با خصوصيات كامل ارائه كنند. حتي اگر پيشنهاد جزئي هم دارند ارائه دهند تا بتوان اينها را به وسيله دفتر جمع‏بندي كرد و به بعض افرادي كه صاحبنظر هستند ارائه داد و با آنها رابطه برقرار كرد».[23]

4/3ـ ضرورت تحقيقات سازمان يافته برای توليد علوم انسانی

«شما در دستگاه كفر مشاهده مي‏كنيد كه ولي كفر، مشافهه رودرروئي با افرادي همچون راجرز و كيسينجر و... در كاخ سفيد دارد كه وقتي به بن‏بستي مي‏رسند، معضل را به صورت رسمي به تئوريسين‏هاي خود ارجاع مي‏دهند كه اين افراد هم روي آن كار كرده و مطلب را به دانشگاههاي آمريكا حواله مي‏دهند تا به عنوان يك برنامه تحقيقاتي براي دانشگاه هاروارد و... قرار گيرد. البته آنها هم بنوبه خود از دانشجويان و محققين مسلمان و غير مسلمان آنگونه كار كمّي مي‏كشند تا بتوانند به امور خود انسجام دهند. يعني آن دسته از محققيني كه در قسمت علوم انساني كار مي‏كنند قطعا بدون برنامه به تحقيق نمي‏پردازند و پيداست كه خود برنامه هم بدون فرضيه تئوريسين‏ها كه‏تكفلند عملي نمي‏باشد. هر چند كه همين نيازها هم بنوبه خود از بن‏بستي كه در جايي ديگر مشخص شده است به آنجا حواله مي‏شود. از اينرو مي‏بينيد كه بعضا يك ميليون نفر به صورت سازمان يافته در حال انجام كار فكري هستند تا نهايتا يك ولّي كافر بتواند با تكيه بر آنها حرفي را بزند و در مقام اجراء، آن را دنبال كند. اما بحمداللّه چون زيربناي مباني كفر بر تشتت استوار است لذا قدرت مقابله با مسلمين را ندارند ولي اين واقعيت هم وجود دارد كه اگر تمامي مسلمين آنگونه كه كارآيي و توانشان اجازه مي‏دهد خود را در اختيار ولّي مسلمين قرار مي‏دادند آنگاه طبيعتا بايد جايي مثل مركز تحقيقات استراتژيك بتواند پيشنهادهاي خود را تنظيم كرده و آنها را به مراكزي همچون دفتر مقام رهبري، شوراي مصلحت نظام و... بفرستد تا آنها هم بتوانند سياستگذاريهاي لازم را در هر مرحله‏اي اما با تهافت كمتر انجام دهند. هر چند كه ما معتقديم كه بخاطر قوت مباني اسلام، تمامي اينها هم قابل تنظيم است و هم قابل اجراء و پياده شدن. يعني اگر براي عملي شدن بتواند نظام مناسب خود را پيدا كند حتما مي‏تواند به صورت تدريجي، ابزارهاي خود را پيدا كند بگونه‏اي كه پس از نظام يافتن و اجراء شدن در عمل، زياده و نقصان آن مي‏تواند منشأ اين امر شود كه در يك ساختار و نظامي، پيدايش و تغييرات و تكاملش انجام گردد».[24]