معرفی بنیانگذار دفتر فرهنگستان علوم اسلامی

متفکر فرزانه استاد حجت الاسلام والمسلمین سیدمنیرالدین حسینی هاشمی، در بیستم آبان ماه سال 1322 در خاندان علم، فضیلت و جهاد، در شهر شیراز، دیده به جهان گشود. پدر بزرگوار ایشان مرحوم آیت الله العظمی حاج سیدنورالدین حسینی (شیرازی)، از مراجع طراز اول زمان خود در جنوب ایران، به شمار می‌رفت. وی در شمار کسانی بود که مسئله جمهوری اسلامی را مطرح کرد و قبل از تشکیل حکومت اسلامی در ایران، به این شیوه از حکومت‌داری عنایت داشت و بر این باور بود که اگر جامعه به درصدی از رشد و بلوغ رسید که جمهوری اسلامی را بپذیرد، [این الگو] بهتر از مشروطه است؛ ولی دیگر شیوه، چون جمهوری دمکراتیک تا زمانی که نورالدین زنده است در این سامان پا نخواهد گرفت.

ایشان مؤسّس حزب دینی و ضد استعماری برادران بود که زندگی آن زنده یاد، سرفصل زرینی از خدمات بی‌شائبه و مبارزات علمای ربانی اسلام، با استعمار و ایادی آن به شمار می‌آید.

استاد سیدمنیرالدین حسینی در تمام عمر به ویژه در ایام جوانی و نوجوانی، به شدت تحت تأثیر شخصیت پدر بود. او به حق آیت‌الله شیرازی را سرمشق فضیلت و اسوه کمال می‌دانست و بسیاری از فضایل رشد یافته در آن عزیز، با همین عشق و علاقه پدر در اعماق وجودش شکل گرفته بود.

سه رکن اساسی شخصیت آن بزرگوار، یعنی روحیه متعبد و معنوی، اندیشه علمی و توانایی‌های سیاسی ـ‌ اجتماعی در مزرعه مستعد وجود او از همین جریان زلال، اشراب و آبیاری شده است. بی‌هیچ تردید، این رشد و بالندگی مرهون تأثیر عمیق پدر بر اوست.

مرحوم استاد پس از مرگ پدر، در سال 1335 به درخواست قاطبه مردم متدین شیراز ـ که عمدتاً ‌از ارادتمندان مرحوم آیت‌الله سید نورالدین شیرازی بودند ـ ملبس به لباس مقدس روحانیت شد. پس از گذرانیدن مقدمات و مقداری از سطوح در شیراز، در سال 1339 برای تکمیل تحصیلات، وارد حوزه علمیه قم شد. هجرت به قم ‌ـ نخستین نقطه عطف مهم در زندگی فکری و علمی آن عزیز که او را از جبر محیط آزاد نمود ـ زمینه بال و پر گشودن آزادانه او را در حوزه علمیه قم، در میان انبوه طلاب و فضلای جوان فراهم آورد. در سال‌های استقرار خود در شهر مقدس قم، توانست به صورت مستقیم از محضر اساتیدی همچون آیت‌الله نوری همدانی، آیت‌الله حائری یزدی و آیت‌الله سیدابوالقاسم فانی اصفهانی، ‌بهره‌مند گردد.

درک روشن و اطمینان بخش و ملاک‌های اعتقادی و سیاسی متقن، به اضافه آشنایی و ارتباط با اهل خبر و فن، سبب شد درست پس از ارتحال حضرت آیت‌الله بروجردی در فروردین 1340، قبل از شروع نهضت روحانیت، تقلید و تبعیت از امام خمینی(ره) را بدون کمترین تردید، آغاز نماید.

نیمه دوم سال 1343 که با تبعید امام خمینی(ره) مقارن بود، یکی از سخت‌ترین ایّام زندگی استاد محسوب می‌شد. مجموعه حوادث سبب گردید تا آن عزیز، پس از تبعید حضرت امام(ره) در پایان سال 1343 و آغاز سال 1344، برای مدت دو سال به شهر شیراز بازگردد. این امر مجال و فرصتی شد تا استاد با بازخوانی دقیق‌تر آثار پدر و ادامه مبارزه انقلابی در شرایط آن روز شیراز، موجبات تقویت و تکیه‌گاه‌یابی نیروهای انقلابی را فراهم آورد و هم‌زمان به ادامه تحصیلات حوزوی بپردازد. چنانچه ایشان توانست با استفاده از محضر اساتید ممتازی همچون مجتهد مجاهد مرحوم آیت‌الله سید محمود علوی درس رسایل را به صورت خصوصی ادامه داده و بنا به توصیۀ استاد خود، دوره‌های تکمیلی رجال و درایه را در محضر مرحوم حجت‌الاسلام والمسلمین شیخ محمدجعفر شاملی ـ از مورّخین و متخصّصین سرشناس علم الحدیث شیراز بودند ـ به انجام برساند.

در اواخر سال 1346 مرحوم استاد که به دنبال هجرت به نجف اشراف و ادامه تحصیل در حوزه آن شهر بود، با ممانعت دولت مواجه می‌گردید؛ با فراهم شدن فرصت سفر حج و نیز امکان تشرف به عتبات عالیات، در مسیر بازگشت در نجف اشرف مستقر گردید. این سفر مبارک توفیق استفاده از  حوزه علمیه نجف و دیدار با امام خمینی(ره) و استفاده از محضر ایشان را برای استاد، فراهم آورد.

مرحوم استاد ضمن تکمیل سطوح عالیه با یکی از مظاهر نورانیت و کمال روحانیت، آیت‌الله شهید سیداسدالله مدنی آشنا شد قسمت پایانی کتاب رسایل را در محضر ایشان درس گرفته و سپس با پیشنهاد آن شهید سعید، به حلقه درس مکاسب آیت الله حاج شیخ حسین راستی کاشانی قدم نهاده و فقه استدلالی را در نزد ایشان به پایان رساند. و بنیه علمی خود را تا مراحل نهایی تحصیلات حوزوی افزایش داد..

حضور استاد در درس امام خمینی(ره) به ویژه بحث ولایت فقیه که در خور تحسین و متفاوت با دیگران بود، آن عزیز را در آستانه تحول عمیق و تکمیل شکل نهایی نظام اندیشه سیاسی و اجتماعی خود قرار داد. به گونه‌ای که گویی حلقه مفقوده او در این‌گونه مباحث از درس‌های خارج امام خمینی بر او مکشوف و روشن می‌شود به گونه‌ای که ایشان در بخشی از خاطرات خود می‌گوید: «... امام بحث ولایت فقیه را فرمودند... من همه دوازده جلسه بحث ولایت فقیه را شرکت کردم ... از آنجا امام یک تغییر اساسی در ذهن من ایجاد کردند...، بر روی روابط اجتماعی و تنظیم امور مسلمین فکر می‌کردم که چه تنظیم نظامی، چه نظام اجرایی و علمیِ برای گردش کار لازم است!»

علاوه بر این، برخورد مستقیم با افکار و آثار مارکسیستی آن زمان و بحث و بررسی مبانی اندیشه به ویژه مباحث اقتصادی رایج در شرق و غرب عالم، احاطه و استیلای او را بر مبانی و مفاهیم فرهنگی روز، به حد کمال رسانید. همچنین مطالعه نقادانه آثار برجسته‌ترین متفکرین حوزه علمیه نجف به ویژه آیت‌الله شهید سیدمحمدباقر صدر سرمایه ذهنی او را غنایی ویژه‌ای بخشیده بود.

بازگشت استاد حسینی(ره) در سال 1349 به ایران را می‌توان آغاز عصر بازدهی و دیگرسازی آن عزیز دانست. او که در پایان ده‌ساله 49 ـ‌ 39 به عمق بخشی و کسب غنای لازم فکری و فرهنگی نایل شده بود. با ورود مجّدد به میهن اسلامی با نسلی تشنه و از جان گذشته روبه‌رو شد که با روی آوردن به نهضت اسلامی آمادگی خود را برای سرنگونی حکومت طاغوت، در طبق اخلاص نهاده بودند. غافل از آنکه استعمارگران شرق و غرب به هر نحوی دنبال ایجاد انواع انحرافات در مسیر مبارزات اسلامی مردم بودند. که در این دوران تاریک، هجوم فرهنگ بیگانه، ایران اسلامی را عرصه تاخت و تاز  قرار داد، و ذهن و عقیده جوانان دانشجو را از اعماق دچار آسیب جدی کرده بود تا جایی که جّو فرهنگی ایران غرق در شبهات مارکسیستی و اندیشه‌های ظاهراً‌ جذاب، ولی کاملاً بیمار بود. همین فضا برای مرحوم استاد، میدان مناسبی را جهت روشنفکری و آغاز مجاهدت سازنده فرهنگی فراهم آورد. بحث و ارشاد جوانان «پس از بازگشت به ایران سال 1349، در شیراز آغاز کرد؛ ولی با حساسیت دستگاه‌های امنیتی و اطلاعاتی، ایشان به شهرستان گنبد تبعید گردید. از آنجا که فضا و شرایط ویژه در شیراز برای فعالیت مناسب نبود، پس از تبعید تصمیم به مهاجرت به شهر مقدس قم گرفتند و در اوایل سال 1352 به صورت کامل در قم، مستقر گردیدند.

فضای علمی و معنوی قم محیط بسیار مناسبی را برای گسترش تلاش‌های فرهنگی مرحوم استاد فراهم نمود. به گونه‌ای که منزل ایشان به محیط پاسخ یافتن پرسش‌های نسل جوان، و کانون نواندیشی اصیل اسلامی تبدیل گردید.

بدین ترتیب، مرحوم استاد در ژرفای حرکت سیاسی انقلاب واقع شده و همچون قلب تپنده‌ای، خون سالم و پاک اعتقادات دینی را در شرایط بحران ایدئولوژیک و گرایش جوانان به مکاتب انحرافی، به بدنه نیروهای انقلابی تزریق می‌کرد و ثمره این مجاهدات آمیخته با اخلاص، ظهور و ثبوت جریان گروه‌های مسلحی است که با اندیشه ناب اسلامی، در متن تاریخ انقلاب درخشید. با طی کردن مسیری درخشان و طاقت‌فرسا در مبارزه با حکومت پهلوی در آینده‌ای نه چندان دور نیروهای اصلی سازمان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را نظام دادند.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مهم‌ترین نقش تاریخی اندیشمندان و فعالان، تثبیت نظام مبارک جمهوری اسلامی بود و چگونگی عملی شدن قانون اساسی کشور، مهم‌ترین اقدام در این راستا به شمار می‌رفت. به همین سبب امام خمینی(ره) در زمانی که هنوز در فرانسه حضور داشتند، فرمان تهیه نخستین پیش‌نویس قانون اساسی را صادر کردند. متن مقدماتی آن در همان زمان آماده و پس از پیروزی به دستور آن بزرگوار در اختیار متفکرین برجسته گذارده شده بود تا هر یک به فراخور توان عقلی و علمی خود، آن را بررسی و درباره کامل‌تر ساختن آن کوشش نمایند.

مرحوم استاد جزء همین گروه منتخب بود، بعد از مطالعه‌ پیش‌نویس قانون اساسی و دیدن اشکالات و نواقص آن، با دوستانشان با تلاش شبانه‌روزی به مدت دو هفته متمرکز، پیش‌نویس جدیدی را تهیه می‌کنند. ضمن ارایه به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، آن را به حضرت امام خمینی(ره) عرضه می‌دارند و به توصیه امام امت ضمن تکثیر پیش‌نویس، خود را جهت حضور در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی، آماده می‌کند.

ایشان در انتخابات استان فارس کاندیدا شدند و همراه آیات برگزار شهید دستغیب، مکارم شیرازی و ربانی شیرازی به عنوان نمایندگان آن استان، انتخاب می‌شوند که بدین ترتیب، نقش تاریخی و مؤثر خود را در شکل‌گیری اساسی‌ترین شالوده قانون نظام اسلامی ایران، به شایستگی ایفا می‌کند.

سرآغاز انقلاب فرهنگی دانشگاه‌ها در سال 59 نقطه عطفی در جریان حرکت‌ساز و بی‌انقطاع جهاد علمی ـ ‌فرهنگی مرحوم حسینی به شمار می‌رود که این ده ساله سوم تلاش ژرف‌اندیشانه ایشان را سامان می‌بخشید. ایشان به خوبی می‌دانستند که اگر این فرصت بزرگ تاریخی به خوبی قدر نهاده شود، با پیدایش یگانگی باطنی  و عمیق در دو کانون مولّد علم کشور، یعنی حوزه و دانشگاه، این دو مرکز سازنده جریان علمی و فرهنگی کشور، بر یک امتداد واقع خواهد شد. حاصل دستاورد یکدیگر را در جهت ایجاد تحولات عمیق و اصیل، وحدت بخشیده و آینده انقلاب اسلامی را در میانه امواج متلاطم جهان مادی، تضمین و تأمین خواهد کرد.

بنا به اظهار تمایل حضرت امام، ایشان در ستاد انقلاب فرهنگی شرکت جستند و با گذشت زمان و شفافیت عملکردها در می‌یابند که شرکت در ساختارها و شوارهای اجرایی به تنهایی، حلال مشکلات نیست و به این نتیجه می‌رسند که ضرورت زمانی، افق فکری مسئولین و اعضاء ستاد انقلاب فرهنگی را معطوف به انجام کارهای اجرایی نمود و همت و اندیشه تغییر در مبانی علم و فرهنگ و اسلامی کردن دانشگاه‌ها، از بنیان دیده نمی‌شود.

مرحوم استاد در خاطرات خود در کتاب مرکز اسناد انقلاب اسلامی می‌نویسند:

«وضعیت ذهنی مسئولین و وضعیت خارجی جهان و دانش بشری، فضایی به وجود آورده بود که مسئولین تصور نمی‌کردند منطق جدیدی برای اسلامی کردن علوم، می‌توان تأسیس کرد و نمی‌توانند پیش فرض‌ها و روش محاسبه و نهایتاً‌ اعلام نتیجه برای کنترل عینی را حسی، فرض نکنند. این‌که می‌توان آمیزه‌ای از این پیش‌فرض‌های حسی و غیر حسی را به وجود آورد و مدل‌سازی کرد و موضوعات استنباط از وحی را در توصیف عالم، طبقه بندی کرد و آن را بر موضوعات حسی، حاکم قرار داد و به صورت روش علوم به کار برد و به معادله‌ای اسلام دست پیدا کرد که در مخیله آنها نمی‌گنجید.»

مرحوم استاد، آن زمانه پر تب و تاب و حسّاس را مغتنم شمرد و با تمامی وجود کوشش نمود تا اعماق این واقعه در حال وقوع را برای بزرگان حوزه و نظام به درستی بازشکافته و توضیح دهد. از آنجایی که این گفتمان خردورزانه و نگاه عمیق و بنیادی به اسلامی کردن علوم و دانشگاه‌ها در آن شرایط پرشور سیاسی به درستی مورد استقبال و توجه قرار نمی‌گرفت؛ لذا ایشان خود به عنوان اولین قدم، نخستین مجمع مقدماتی فرهنگستان علوم اسلامی را در فضای خروشان و فراموش نشدنی حضور دانشجویان و اساتید دانشگاه‌های کشور در قم، برگزار کرد. از آن پس نیز 5 مجمع مقدماتی دیگر در دانشگاه‌های شیراز، اصفهان، کرمان، تبریز و نهایتاً ‌قم برگزار گردید. ایشان اهداف و آرمان‌های خود را در تأسیس این نهاد علمی پژوهشی مطرح کرد و در پایان با اعلام آغاز به کار دفتر مجامع مقدماتی فرهنگستان علوم اسلامی، آن را پایگاه فعالیت‌های فکری و اندیشه در سیر تحقق انقلاب فرهنگی قرار دادند.