مفهوم ­شناسی روش تحقيق
گروه پژوهشی روش تحقیق فرهنگستان علوم اسلامی

اشاره

يکی از مهم­ترين محصولات فکری علامه سيد منيرالدين حسينی (ره) بنيانگذار فرهنگستان علوم اسلامی، پايه گذاری روش تحقيق اسلامی است. روش تحقيق از ضرورت‌های اجتناب­ناپذير در فرآيند تحقيقات به شمار می­رود. اگر بخواهيم سازمان و شبکه بزرگ تحقيقاتی را در کشور بنا کنيم و محتوا و برنامه آن را نيز ارائه دهيم ناچاريم تصوير روشنی از روش تحقيق داشته باشيم؛ چرا که ارائه برنامه­های تحقيقاتی و مديريت محتوايی يک مجموعه نمی­تواند بدون پشتوانه يک روش تحقيق انجام بگيرد. از طرف ديگر، با توجه به اين­که فرهنگستان علوم اسلامی به عنوان يک مجموعه تحقيقاتی، به تحقيقات بنيادی، راهبردی و کاربردی خود ادامه می­دهد ناگزير است برای ارتقای کيفی تحقيقات خود و بهينه آنها، روش تحقيق مورد نظر خود را تعيين کرده و در مديريت علمی خود به کار بگيرد.

1ـ تعريف «تحقيق» و «روش»

براي تعريف روش تحقيق ابتدا بايد تصويري اجمالي از دو واژه «تحقيق» و «روش» به دست آوريم تا زمينه‌اي براي تحليل مفهومي «روش تحقيق» فراهم آيد. به نظر مي‌رسد با توجه به تحليل و تعريفي كه از مقوله «تحقيق» و نيز مقوله «روش» ارائه مي‌دهيم به فراخور آن، روش تحقيق نيز تعريف خاصي مي‌يابد.

1/1­ـ مفهوم «تحقيق»

درباره «تحقيق» سه نگاه وجود دارد:

در نگاه اول، تحقيق، جرياني از «جهل» به «علم» است. در اين تعريف، جهل يعني عدم انكشاف از واقع، و علم يعني انكشاف از واقع.[1] طبق اين تعريف، اولاً تحقيق، متصف به صدق (انكشاف از واقع) و كذب (عدم انكشاف از واقع) مي‌شود[2] و نه حق و باطل. حق و باطل صرفاً در كاربردِ تحقيقِ انجام شده طرح مي‌شود نه در متن خود تحقيق. خود تحقيق حق و باطل ندارد. ثانياً، در اين نگاه، تحقيق مي‌تواند رشد كمي داشته باشد اما رشد كيفي نمي­پذيرد؛ زيرا علم و جهل از مقوله‌هاي تدريجي و نسبي نيستند و صدق و كذب، نسبيت بر نمي‌دارد. پس در اين نگاه، نمي‌توان تكامل در يك تحقيق را تصور كرد؛ زيرا تحقيق، كشف از واقع است كه تغيير نمي‌كند. ثالثاً، در اين تلقي از تحقيق، اختيار و اراده انسان در مكانيزم فهم، نقشي ندارد و فقط در انتخاب موضوع علم حضور دارد.[3]

در نگاه دوم: تحقيق «جرياني است براي تنظيم پديده‌ها و قرار دادن آنها در حوزه ميل و اراده انسان».[4] هم­چنين تحقيق را «تلاشی منظم و سازمان­يافته برای بررسی مسئله­ای خاص که به يک راه­حل نياز دارد» توصيف کرده­اند.[5] بر همين اساس است که امروزه تحقيق، به منزله استخوان­بندی برنامه­های توسعه جوامع بشری به شمار می­رود.[6] اين نگاه به «تحقيق» برخلاف نگاه نخست، تلقي ابزارانگارانه به علم و تحقيق دارد نه نگاهي حقيقت‌نما.[7] هم­چنين اين نگاه مي‌تواند رشد كيفي در تحقيق را بپذيرد و آن را مدام در حال اصلاح و تكميل ببيند. البته بايد توجه كرد كه اين نگاه به تحقيق با اصالت دادن به قوانين مادي و محوريت دادن به اراده انسان در تسخير طبيعت، به مقوله «حقانيت و بطلان» پشت كرده است. به همين دليل است كه اين نگاه به توليد اطلاعات كاربردي به محور انسان­محوري و دنياپرستي منتهي مي‌شود و نمي‌تواند تحقيقات را در جهت اراده خالق جهان و ربوبيت و شريعت او راهبري كند.[8]

اما نگاه سوم، تحقيق را وسيله عبور از اعتقاد تا عمل از طريق توليد اطلاعات متناسب می­داند. در اين نگاه، تحقيق موجب توليد مفاهيمي مي‌شود كه اعتقادات و ارزش‌ها را به صحنه عمل مي‌كشاند و عينيت را مبتني بر اعتقادات شكل مي‌دهد. از اين رو، اولاً، تحقيق، مفهومي جهت‌دار است كه از «جهتِ» حاكم بر اعتقاداتِ انسان، تأثير مي‌پذيرد. ثانياً، تحقيق، مقوله‌اي نسبي است كه قابليت درجه‌بندي دارد. ثالثاً، تحقيق، مقوله‌اي ناظر به عمل و كاربرد است و به تنظيم پديده‌ها مي‌پردازد اما با اين ويژگي كه آنها را در جهت الهي يا مادي ـ كه اين امر در بخش «اعتقاد» مشخص مي‌شود ـ سامان بخشيده و توسعه مي‌دهد.[9]

2/1­ـ مفهوم «روش»

مفهوم ديگري كه پيش از تعريف «روش تحقيق» بايد توضيح داده شود مفهوم «روش» است. از يك نگاه، روش يعني «مجموعه مرحله به مرحله انجامِ يك فعاليت، كه سبب ايجاد اثري مي‌شود. روش يك خط­مشيء معقول و منظم براي رسيدن به يك هدف معين است».[10]

در يك تعبير ديگر، «روش را مجموعه شيوه‌ها و تدابيري دانسته‌اند كه براي شناخت حقيقت و بركناري از لغزش به كار برده مي‌شود». از اين ديدگاه روش، داراي ويژگي‌هاي خاصي چون «انتظام» ، «عقلاني بودن» ، «برخورداري از روح علمي» و «واقعيت‌گرايي» است. [11] لذا روش، نه تنها کم­اهميت­تر از محتوای تحقيق نيست بلکه در آن تأثير مستقيم می­گذارد.[12]

با توجه به آن­چه گفته شد از يک منظر، روش تحقيق، روش تفکری است که انطباق با واقعيت را حاصل کند.[13] از منظر ديگر، «روش تحقيق مجموعه­ای از قواعد، ابزار و راه­های معتبر (قابل اطمينان) و نظام­يافته برای بررسی واقعيت­ها، کشف مجهولات و دستيابی به راه­حل مشکلات است».[14]

روش، منطق چگونگي توليد، دسته‌بندي و رده‌بندي اطلاعات است، به نحوي كه اگر اطلاعاتي تحويل آن داده شود استنتاجي نوين را به دست خواهد داد. به گمان ما، روش، ابزار هم­آهنگ‌سازي و توليد اطلاعات در جهت خاصي است. كار روش را مي‌توان «ايجاد نسبت» نيز گفت.[15] علامه حسينی (ره) می­گويد: گاهی «روش» جهت دست­يابی به يک قانون يا معادله يا ابزاری برای بهروری از طبيعت به کار برده می­شود و گاهی نيز در معنايی عام­تر، کار اصلی روش ـ يا همان منطق و متد ـ هم­آهنگ­سازی است. پس اگر دامنه و گستره تنوع اين هم­آهنگ­سازی به­گونه­ای باشد که بتواند کليه رفتارهای جامعه ـ اعم از توصيف­های نظری محض تا توصيف­های کاربردی محض ـ را در همه سطوح برعهده گيرد، آن­گاه می­توان توقع داشت که محصول آن «بهنجاری» جامعه در تمام سطوح ارتباط باشد. به بيان ديگر، اگر موضوع روش، ايجاد ابزار هم­آهنگ­سازی باشد، محصول يا هدف آن، بهنجاری اجتماعی در جريان توسعه می­باشد».[16]

حال با توجه به تعريف دو واژه «تحقيق» و «روش» به اشاره مي‌توان روش تحقيق مورد نظر خود را «ابزار توليد و هم­آهنگ‌سازي خاص اطلاعات در فاصله اعتقاد تا عمل» ناميد، اما براي اين­كه تعريف روش تحقيق به صورت دقيق­تری مطرح شود در بحث اصلي خود آن را از زواياي مختلف مورد بررسي قرار مي‌دهيم.

2ـ مفهوم روش تحقيق

روش تحقيق مقوله‌اي چندبعدي است كه آن را از زواياي مختلفي مي‌توان توضيح داد؛ به گونه‌اي كه نه تنها اين توضيحات گوناگون با هم­ديگر ناسازگار نباشند بلكه هم‌افزايي داشته و اطلاعات كامل‌تري در اختيار قرار دهند.

1/2ـ روش تحقيق به معناي ابزار شناخت

به نظر مي‌رسد اولين و عام‌ترين معنا و مفهوم «روش تحقيق» چيزي جز «ابزار شناخت» بودن نيست. [17] استاد حسينی (ره) منزلت روش تحقيق را منزلت تعيينِ شناخت می­داند و معتقد است که حاصل روش تحقيق، شناخت امور می­باشد.[18]

البته براي توضيح اين معنا بايد به معناي واژه «تحقيق» رجوع كرد. تحقيق به معناي شناخت نظري صرف نيست بلكه شناخت تغيير و تحولات شيء نيز هست. [19] اساساً بنابر پيش‌فرض‌هاي فلسفي دفتر فرهنگستان که شناخت را در چارچوب تناسبات «ولايت، تولی، تصرف» تفسير می­کند، هر موضوعي همواره در حال تغيير و شدن است و روش تحقيق اگر بخواهد يك موضوع را بشناسد بايد همه مراحل پيدايش، تغييرات و تكامل آن موضوع را بشناسد و تحليل كند. لازمه بحث فوق آن است كه تحقيق نسبت به يك موضوع به موازات حركت تكاملي آن موضوع، افزايش مي‌يابد و در فهم و آگاهي انسان، توسعه به وجود مي‌آيد.[20]

با توجه به معناي خاص شناخت مي‌توان دريافت كه روش تحقيق، ابزاري براي شناخت و تشخيص و تعريفِ موضوعات است. روش تحقيق، منطق اطلاع است كه براساس اصول و روش تعريف فلسفي حاكم، سنجش نموده و نسبت خاصي بين آنها برقرار مي‌نمايد.[21] به عبارت ديگر، روش تحقيق، نوعي روش علمي و نظام‌مند است كه به وسيله «شاخصه‌هايی» مي‌تواند وضعيت موجود، وضعيت مطلوب و كيفيت انتقال يك موضوع از موجود به مطلوب را بررسي و تحليل نمايد و زمينه تصرف درآن موضوع را فراهم آورد. [22]

نگاه فوق به روش تحقيق در ادبيات رايج علمي نيز قابل رديابي است. در تلقي رايج، يك تحقيق علمي به توسعه قلمرو معرفت منتهي شود و ماهيت شيء يا پديده‌اي را كشف كند تا بتواند آن را در بهبود زندگي خويش به كار بگيرد.[23] به عبارت ديگر، دست­يابی به تصوير واقعی از يک موضوع، و يافتن حقيقتِ مطلب درباره آن شیء، تحقيق ناميده می­شود؛[24] مثلاً تحقيق از نظر دانشمندان علوم اجتماعی عبارت است از فرايندی که پژوهش­گر بدان وسيله، پيچيدگی­های روابط متقابل بين افراد را بهتر درک می­کند.[25] يا مثلاً گفته می­شود: «تحقيق تاريخی»، شناخت وقايع و مسائل گذشته را دنبال می­کند.[26] البته بايد دقت کرد که نگاه به تحقيق به عنوان وسيله شناخت در ادبيات رايج الزاماً به به معنای نظری و غيرکاربردی بودن بحث نيست. در واقع هر برداشتي كه از مفهوم «تحقيق» و «روش تحقيق» وجود داشته باشد مي‌توان گفت كه شناخت عميق يك موضوع يا پديده، اولين وظيفه روش تحقيق خواهد بود كه اين شناخت، يا به افزايش دايره معلومات ما منتهي مي‌شود و يا اين‌كه قدرت ما در بهره‌برداري از موضوعات يا پديده‌ها بالا مي‌برد.

2/2ـ روش تحقيق به منزله منطق نظريه­پردازي و توليد معادله

روش تحقيق را از زاويه ديگر مي‌توان عهده‌دار توليد تئوري (نظريه) در مورد موضوعات و پديده‌هاي مختلف هستي دانست که اين امر در يک بستر اجتماعی رخ می­دهد. روش تحقيق، ابزار توليد معادله است و همين معادله‌سازي را مي‌توان روش تحقيق ناميد.[27] روش تحقيق، بر «کيف، کم و کارآمدی» هر روندی و برنامه­ای حاکم است که البته بايد در کنار اين ساختار نظری ـ که روش تحقيق است ـ يک ساختار عينی نيز بايد وجود داشته باشد که کار روش تحقيق را در عينيت به سرانجام برساند.

در نگاه مورد نظر استاد حسيني (ره)، روش تحقيق بايد تدريجاً قوانين توليد را تغيير دهد تا بتوانيم براي ايجاد تحولات بزرگ بسترسازي كنيم. روش تحقيق مي‌تواند تحولات موضوع علم را تحويل دهد و علوم كاربردي را ارائه نمايد.

جوهره روش تحقيق به همين است كه با طراحي نظريه و تئوري بتواند نسبت به يك موضوع، مدل‌سازي كند و متغيرهاي كيفي و كمي آن و آسيب‌شناسي و پيش‌بيني تغييرات آن را به دست دهد. اگر چنين امري را معادله بناميم مي‌توانيم بگوييم روش تحقيق در نگاه مختار ما ابزاري براي توليد معادله است؛ يعني تئوري يا نظريه‌اي ارائه مي‌دهد كه بتوان با آن تئوري، يك موضوع را آسيب‌شناسي كرده و تغيير داد و متكامل نمود.

نظريه­پردازان روش تحقيق هم کم و بيش با چنين نگاهی، به روش تحقيق پرداخته­اند؛ مثلاً در روش­های تحقيق در علوم اجتماعی معتقدند که تحقيق علمی در سه مرحله انجام می­گيرد: 1ـ مشاهده واقعيت­ها؛ 2ـ فرمول­بندی فرضيه­ها؛ 3ـ بازبينی اين فرضيه­ها برای تبديل­کردنشان به قانون.[28] در واقع، هدف نهايی هر تحقيق علمی، تدوين قانون به منزله رابطه­های هميشگی ميان پديده­هاست. اين قانون­ها، در عين حال، هم خصيصه توضيح­دهنده دارند و هم خصيصه پيش­بينی­کننده.[29] با اين وصف می­توان گفت که روش­های تحقيق رايج هم به دنبال تئوری­سازی و معادله­سازی برای شی­ء هستند و حتی در اين راه از رياضيات هم بهره می­گيرند.[30] لکن بايد دقت کرد که معادله­سازی مبتنی بر مفهوم قانون در نگاه رايج، با نگاه استاد حسينی (ره) تفاوت دارد و آن اين­که صرف نظر از انسجام و گستردگی روش تحقيق ايشان، کنترل تغييرات شیء در روش تحقيق استاد حسينی (ره)، به قصد هدايت اين تغييرات در جهت حق انجام می­پذيرد و اين امری است که در نگاه رايج وجود ندارد.

البته در ادبياتِ برخی از منابع علمي كشور ما روش تحقيق به معناي معادله‌سازي نسبت به شيء نيست؛ بلكه دنبال تبديل مجهولات به معلومات هستند اما با توجه به نگاه­های موجود در روش تحقيق، مي‌توان اذعان کرد كه در نگاه غربي به جهت حاکميت نگاه­های ابزارگرايانه به علم و تحقيق، روش تحقيق نيز در خدمت تغيير دادن موضوعات و پديده‌ها در جهت تمايلات انسان­ها قرار گرفته است.

3/2ـ روش تحقيق هم­چون ابزار قاعده‌مندي پژوهش

گفته شد كه روش تحقيق ابزار شناخت و نيز ابزاري براي توليد معادله است. از منظر ديگر نيز مي‌توانيم بگوييم: روش تحقيق، ابزار قاعده‌مندي تحقيقات و پژوهش‌هاست. ما اگر تحقيق و پژوهش را به دو قسمت «تحقيق عاميانه» و «تحقيق علمي» تقسيم كنيم، «روش تحقيقِ» اصطلاحي ما، در تحقيق علمي مطرح مي‌شود نه در تحقيق عاميانه و عرفي. تحقيق عرفي هرچند به طور مطلق نمي‌تواند فارغ از روش خاصي باشد اما محتاج دقت‌هاي عميق در اتخاذ «روش تحقيق» نيست. روش تحقيق وقتي لازم است كه در پي ارائه تحقيقي منسجم، علمي، عقلي و قابل تفاهم هستيم.[31] اساساً روش‌مندي تحقيق، به منزله ملاحظه انسجامِ تحقيقِ مورد نظر، و دقت در علمي و عقلي بودن آن است. روش تحقيق، يك منطق است كه در همه عرصه‌ها پژوهش غيرقاعده‌مند را از پژوهش قاعده‌مند تفكيك مي‌كند و بر علمي بودن و روش‌مندي آن صحه مي‌گذارد.

اين حضور و اين اندازه‌گيري كه روش تحقيق بايد انجام بدهد به معناي تلاش در قاعده‌مند و ضابطه‌مند ساختن پژوهش است تا همان‌گونه كه گفته شد: يك تحقيق علمي به دست بيايد نه تحقيق عرفي. وسيله قاعده‌مندي پژوهش، «روش پژوهش» است كه در پژوهش‌ها و تحقيقات جاري مي‌شود. اين روش، خود مبتني بر فلسفه شدن توليد شده [32] و لذا مي‌تواند ابزار هم­آهنگ‌سازي تحقيقات باشد. [33]بنابراين، عدم روش تحقيق، به منزله فقدان خود «تحقيق» نيست، بلكه به معناي ناكامي از دست‌يابي به تحقيق علمي و قاعده‌مند، و گرفتار آمدن در تشتت و حيراني تحقيقاتي است.[34] به زبان ديگر، خودِ پژوهش، به مثابه حيات نظري و ذهني است اما روش پژوهش، مناسك اين حيات نظري و ذهني است.[35]

نكته مهم اين است كه بدون روش تحقيق، دچار بن­بست و مشكلاتي در پژوهش­هاي علمي مي‌شويم؛[36] دليل ادعا آن است كه هرچند روش تحقيق، خود مقوله‌اي از سنخ علم و تحقيق و پژوهش است اما در عين حال مي‌تواند همه موضوعات فكري و عيني را در بر بگيرد.[37] در واقع، همه موضوعات اجتماعي، نيازمند تحقيق و روش تحقيق هستند تا به شكل قاعده‌مند و منسجم و به دور از جهت‌گيري ناصحيح مديريت شوند، لذا اگر روش تحقيق نداشته باشيم دچار شكست خواهيم شد و تحقيقات ما به گسستگي مي‌انجامد.

حال اگر بخواهيم مفهوم قاعده‌مند و ضابطه‌مندي در پژوهش را دقيق‌تر توضيح دهيم مي‌توان گفت: در روش تحقيق، نسبت به هر موضوعي، عمل «پيش‌بينی، هدايت و كنترل» صورت مي‌گيرد. به عبارت ديگر، روش تحقيق به دنبال آن است كه تحقيقاتِ قاعده‌مند را شكل دهد كه آن تحقيقات با خصلت كاربردي‌شان بتوانند با موضوع تحقيق، همراه و هم­گام شوند و پيش‌گويي تغييرات شيء، و هدايت و مديريت آن در فرآيند تغييرات به عهده بگيرند. با اين وصف، انتظار ما از روش تحقيق، ارائه قدرتِ پيش‌گويي، هدايت و كنترل موضوعات است. [38]

به نظر می­رسد نظريه­پردازان عمومی روش تحقيق در کتب خود، به دنبال ارائه مراحل و فرايند دقيق روش تحقيق هستند؛ لذا روش تحقيق را ابزاری برای قاعده­مند نمودن تحقيقات می­دانند و می­خواهند با اين وسيله، تحقيقی علمی و قاعده­مند ارائه دهند.

4/2ـ روش تحقيق به عنوان معيار صحت پژوهش

از سوي ديگر بر اين مهم نيز بايد تأكيد كرد كه روش تحقيق، ابزاري است كه صحت و غلط را در امر تحقيق نشان مي‌دهد و چگونگي هدايت تحقيقات به سوي بهينه شدن در مسير حقانيت را تضمين مي‌كند. از نگاه استاد حسيني (ره) روش تحقيق بايد بتواند مشروط شدن حركت و تغيير در ماده را به اعتقادات الهي بيان كند و تبديل شدن و چگونگي را در تكامل، بر اين بنيان بنا نمايد.[39] به عبارت ديگر، روش تحقيق اسلامی يعنی مدل کنترل تغيير که بتواند پيش­فرض­های اسلامی را بپذيرد و شيب رياضی آن را هم بدهد.[40] بنابراين روش تحقيق، روش احراز صحت در امري است كه به آن «شدن» مي‌گوييم؛ لذا صرفاً با ملاحظه مفاهيم نظري كار نمي‌كنيم. به طور مثال، اگر موضوع تحقيق ما يك سيب است كه از شكوفه كردن آن تا مرحله رسيدن شده آن سه ماه طور مي‌كشد بايد بدانيم كه اين تحقيق به جهت اين­كه تحولات و شدن اين موضوع خارجي سر و كار دارد طبيعتاً به همين اندازه يعني سه ماه طول خواهد كشيد.[41] بر اين اساس روش تحقق مي‌خواهد كاري كند كه «شدن»، بر پايه درستي انجام بگيرد.

در نگاهي ديگر، روش تحقيق در امر احراز صحت به دنبال دقيق‌تر نمودن فعل پژوهش‌گر است. در اين بيان، مقدار زمان و مقدوراتي كه محقق براي كار در هر مرحله از تحقيق انجام مي‌دهد مورد بررسي قرار مي‌گيرد. در واقع، ما اگر به دنبال انجام كار پژوهشي هستيم روش تحقيق حضور يافته، و چگونگي انجام صحيح تحقيق مراحل صحيح فعل پژوهش­گر را بيان مي‌كند. [42] صحت تحقيقات، به هم­آهنگی کار محقق با شیء متغير بر می­گردد. اگر كارهاي محقق، متناسب با شناسايي موضوع تحقيق (مثل آن سيب) نباشد به اين معناست كه كار تحقيقي او غلط مي‌باشد؛ كار تحقيقي محقق، تغييرات موضوع را کنترل می­کند و لذا در صورتي مي‌تواند صحيح باشد كه با تغييرات موضوع تحقيق، هم­آهنگ باشد.[43]

در نهايت مي‌توان گفت كه احراز صحت در پژوهش به دو گونه است: الف ـ احراز صحت در اصل تحقيق؛ ب ـ احراز صحت در فعل محقق.

[1]ـ حاشية ملاعبدالله بر تهذيب المنطق تفتازاني/ چاپ قديمي/ ص 9.

[2]ـ عبدالحميد واسطي/ راهنماي تحقيق/ انتشارات دارالعلم/ قم/ ص54.

[3]ـ براي تفصيل بيشر اين بحث ر.ك: عليرضا پيروزمند/ رابطه منطقي دين و علوم كاربردي/ انتشارات امير كبير/ تهران 1376/ ص161.

[4]ـ به تعريف فرانسيس بيكن از علم مراجعه كنيد: به نقل از : دكتر ساروخاني/ روش تحقيق درعلوم اجتماعي/جلداول/ انتشارات پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي/ تهران/ 1384/ ص18.

5ـ اوماسکاران/روش­های تحقيق در مديريت/ترجمه دکتر محمد صابئی، دکتر محمود شيرازی/انتشارات مأسسه عالی آموزش و پژوهش مديريت و برنامه­ريزی/تهران/1386/ص 6.

6ـ دکتر بهروز نبوی/مقدمه­ای بر روش تحقيق در علوم اجتماعی/انتشارات کتابخانه فروردين/تهران/پاييز 1374/ص 1و2.

7ـ برای مطالعه بيشتر در اين زمينه ر.ک: ارنست تی. استنگر/تحقيق عملی؛ راهنمای مجريان تغيير و تحول (ترجمه: دکتر سيد محمد اعرابی و داود يزدی)/ دفتر پژوهش­های فرهنگی/تهران 1381/ص7 و 19. هم­چنين ر.ک: تری ای. هدريک و لئورنارد بيک­من/تحقيقات کاربردی؛ راهنمای عمل(ترجمه: دکتر سيد محمد اعرابی و داود يزدی)/دفتر پژوهش­های فرهنگی/تهران/1381.

[8] ـ ر.ك: رابطه منطقي دين و علوم كاربردي/ همان/ ص169.

[9] ـ ر.ك: كتابچة علم/ انتشارات دفتر فرهنگستان علوم اسلامي قم/ ص33.

[10]ـ راهنماي تحقيق/ ص62.

[11]ـ ر.ك : روش‌هاي تحقيق در علوم اجتماعي/ همان/ ص26.

12ـ دکتر محمود سريع­القلم/روش تحقيق در علوم سياسی و روابط بين­الملل/نشر فروزان/1384/ص62.

[13]ـ راهنماي تحقيق/ ص49.

14ـ دکتر غلامرضا خاکی/ روش تحقيق با رويکردی به پايان­نامه­نويسی/انتشارات مرکز تحقيقات علمی کشور/تهران 1378/ص 201.

[15]ـ علامه سيد منيرالدين حسيني (ره), فلسفة اصول روش تنظيم/ دورة اول/ كد پژوهشي 66/ جلسه 6 و 8 هم­چنين ر.ك: همو, مباني نظام فكري/ كد پژوهشي 305 / ج7، و همو, مباحثي پيرامون مدل/ كد پژوهشي 155/ جلسه 2.

16ـ همو/ بررسی منطق و متدولوژی چگونگی براساس فلسفه نظام ولايت/کد پژوهشی 440.

[17]ـ همو/ مدل برنامه تحقيق/کد پژوهشی 379/كد جلسة 3378.

18ـ همان/کد پژوهشی 397/ج 27.

[19]ـ همان/كد جلسه 3347.

[20] ـ همان/كد جلسه 3355.

[21]ـ همو/ روش تنظيم تحقيقات کتابخانه­ای/کد پژوهشی 410/کد جلسه 3584 و مبادی اصول فقه احکام حکومتی/کد پژوهشی 193/كد جلسه 2244.

[22]ـ مدل برنامه تحقيق/كد پژوهشی 379/كد جلسة 3347.

[23]ـ ر.ك: دكتر محمدرضا حافظ­نيا/ مقدمه‌اي بر روش تحقيق در علوم انساني/ انتشارات سمت/ تهران 1387/ص12.

24ـ ر. ک: راهنماي تحقيق/ص 33 و 49. هم­چنين ر.ک: دکتر عزت­الله نادری/روش­های تحقيق و چگونگی ارزش­يابی آن در علوم انسانی/دفتر تحقيقات و انتشارات بدر/تهران/1373/ص 37.

25ـ ر.ک: کاترين مارشال و گرچن ب. راس­من/روش تحقيق کيفی (ترجمه:دکتر علی پارسيان و دکتر سيدمحمد اعرابی)/دفتر پژوهش­های   فرهنگی/تهران/1377/ص 23 و 24 و تحقيق عملی/ص 17.

26ـ دکترمحمدحسين ديانی/روش­های تحقيق در کتابداری/انتشارات مرکز دانشگاهی/مشهد1384/ص 13.

[27]ـ علامه سيد منيرالدين حسيني (ره)/ پژوهشی راهبردی پيرامون جهانی شدن فرهنگی/کد پژوهشی 435/كد جلسه 3903.

28ـ موريس دوورژه/روش­های علوم اجتماعی/ترجمه خسرو اسدی/انتشارات اميرکبير/تهران 1375/ص 267.

29ـ همان/ص 273 ـ 267. نيز ر.ک: جان بست/روش­های تحقيق در علوم رفتاری و تربيتی/ترجمه دکتر حسن پاشا شريفی، دکتر نرگس طالقانی/انتشارات آرين/تهران/1373/ص 35. هم­چنين ر.ک: غلامرضا مصاحب/دايره­المعارف/انتشارات دانشگاه تهران/1334/جلد دوم/بخش اول ص1991/ذيل واژه «قانون» و ص 1879 ذيل واژه «فرضيه».

[30]ـ همان/ص 332 ـ 330.

[31] ـ ر. ک: راهنماي تحقيق/ص 34.

[32]ـ مدل برنامه تحقيق/کد پژوهشی 379/كد جلسه 3343.

[33]ـ علامه سيدمنيرالدين حسيني (ره)/ [33] مباحثی پيرامون پرورش مديريت فکری/ کد پژوهشی 183/كد جلسه 2139.

[34]ـ همو/ پيشنهاد سياست فرهنگی و علمی در برنامه سوم توسعه/کد پژوهشی 374/كد جلسه 3332 و مدل برنامه تحقيق/کد پژوهشی 379/کد جلسه 3342.

[35]ـ پژوهشی راهبردی پيرامون جهانی شدن فرهنگی/کد پژوهشی 435/کد جلسه 3903.

[36]ـ مدل برنامه تحقيق/کد پژوهشی 379/کد جلسه 3343.

[37]ـ همان/کد جلسه 3356.

[38]ـ همو/ مبادی اصول فقه احکام حکومتی/کد پژوهشی 193/كد جلسه 2215.

[39]ـ همو/ معرفی فلسفه نظام ولايت/كد پژوهش 452/ كد جلسه 3954.

[40]ـ همو/ بررسی روش تحقيق در علوم پزشکی/کد پژوهشی 392/کد جلسه 2424.

[41]ـ مدل برنامه تحقيق/کد پژوهشی 379/کد جلسه 3346.

[42]ـ همان.

[43]ـ همان.